Ο ΗΧΟΣ ΤΟΥ ΦΑΝΤΟ
Η Πορτογαλική Κιθάρα και η Βιόλα: Οι δύο κιθάρες του Φάντο
Ένα τρίο φάντο βασίζεται σε δύο διαφορετικές κιθάρες, όχι σε μία. Δείτε πώς η λαμπερή πορτογαλική κιθάρα (guitarra portuguesa) και η πιο σταθερή βιόλα μοιράζονται τη δουλειά πίσω από τη φωνή.
Δείτε παραστάσεις fado στο GetYourGuide ↗Δύο κιθάρες, δύο διαφορετικές δουλειές
Ένα τρίο φάντο έχει σχεδόν πάντα την ίδια μορφή: μία φωνή, μία πορτογαλική κιθάρα και μία βιόλα. Είναι δελεαστικό να υποθέσει κανείς ότι τα δύο όργανα είναι εναλλάξιμες κιθάρες που παίζουν το ίδιο μέρος, αλλά δεν είναι — η βιόλα θέτει την αρμονική και ρυθμική βάση, με πενταλιές ή συγχορδίες που κρατούν τον χρόνο και σκιαγραφούν τη δομή του τραγουδιού, ενώ η πορτογαλική κιθάρα αναλαμβάνει έναν πιο μελωδικό, διακοσμητικό ρόλο, υφαίνοντας λαμπερά σχήματα γύρω από τη φωνή του τραγουδιστή και γεμίζοντας τα κενά ανάμεσα στις φράσεις. Σκεφτείτε τη βιόλα ως το έδαφος πάνω στο οποίο στέκεται το τραγούδι και την κιθάρα ως το σχόλιο που τρέχει παράλληλα — μαζί κάνουν τη δουλειά που σε άλλα είδη θα έκανε μια ολόκληρη μπάντα, χωρίς να χρειάζεται τίποτα άλλο στη σκηνή.
Η χαρακτηριστική μορφή και ο ήχος της πορτογαλικής κιθάρας
Η πορτογαλική κιθάρα (guitarra portuguesa) αναγνωρίζεται αμέσως από το σχήμα της — ένα στρογγυλεμένο, δακρύσχημο ή αχλαδόμορφο σώμα, εντελώς διαφορετικό από τη λαβή της συμβατικής κιθάρας — καθώς και από τις χορδές της: δώδεκα ατσάλινες χορδές σε έξι ζεύγη, κουρδισμένες έτσι ώστε να παράγουν ένα λαμπερό, αστραφτερό, σχεδόν καμπανιστό ήχο. Παίζεται συνήθως με πένα στα δάχτυλα και όχι με γυμνά δάχτυλα, γεγονός που οξύνει την επίθεση του ήχου και επιτρέπει σε μία μόνο νότα να διαπερνά καθαρά ένα ήσυχο δωμάτιο. Η καταγωγή της ανάγεται γενικά σε όργανα της οικογένειας της κιθάρας που έφτασαν στην Πορτογαλία από την Αγγλία τον 18ο αιώνα και στη συνέχεια εξελίχθηκαν σε δικό τους δρόμο· ήδη από τον 19ο αιώνα είχε γίνει το χαρακτηριστικό όργανο του φάδου, και ο ήχος της από μόνος του αρκεί συχνά για να αναγνωρίσει κανείς τη μουσική.
Τα όργανα τύπου Λισαβόνας και τύπου Κοΐμπρα διαφέρουν
Δεν είναι κάθε πορτογαλική κιθάρα ίδια στην όψη ή στον ήχο. Δύο περιφερειακές κατασκευές αναπτύχθηκαν παράλληλα με τις ξεχωριστές παραδόσεις του φάδου της Λισαβόνας και της Κοΐμπρα, και διακρίνονται κυρίως από το ταστιδόκεφαλο: το όργανο της Λισαβόνας καταλήγει συνήθως σε ένα ανοιχτό, σαν βεντάλια τύλιγμα των κλειδιών, ενώ η εκδοχή της Κοΐμπρα κουλουριάζεται σε ένα πιο σφιχτό, σαν σαλιγκάρι σχήμα που θυμίζει βιολί. Τα δύο όργανα κουρδίζονται συνήθως και σε κάπως διαφορετικές τονικότητες, συμβάλλοντας σε έναν αισθητά διαφορετικό χαρακτήρα — γενικά πιο φωτεινό στο στυλ της Λισαβόνας, πιο γλυκό στο στυλ της Κοΐμπρα. Ένας μουσικός που έχει εκπαιδευτεί στο ένα μπορεί συνήθως να χειριστεί και το άλλο, αλλά τα σπίτια και οι οργανοποιοί τα αντιμετωπίζουν ως δύο πραγματικά ξεχωριστά όργανα, όχι ως καλλυντικές παραλλαγές ενός ενιαίου σχεδιασμού.
Πορτογαλική κιθάρα: στιλ Λισαβόνας vs στιλ Κοΐμπρα
| Ανακαλύψτε την αιώνια γοητεία της Πράγας με μια ιδιωτική περιήγηση που συνδυάζει την ιστορία, την αρχιτεκτονική και την τοπική κουλτούρα σε μια αξέχαστη εμπειρία. | Λισαβονέζικο στιλ | Κοΐμπρα στιλ |
|---|---|---|
| Κεφαλή ταστιέρας | Ανοιχτός, σε σχήμα βεντάλιας πάπυρος («leque») | Σφιχτός, σπειροειδής κύλινδρος («καρακόλ») |
| Συντονισμός | Υψηλότερο, λαμπρότερο ύφος | Γενικά πιο χαμηλού προφίλ, πιο ήπιο ύφος |
| Σχετική παράδοση | Λισαβόνα καζίνο φάντο | Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα φάντο |
Η βιόλα — η πορτογαλική λέξη για την κλασική κιθάρα
Όσο μπερδευτικό κι αν ακούγεται για τους αγγλόφωνους, η λέξη «viola» στα πορτογαλικά δεν σημαίνει το όργανο της ορχήστρας — είναι απλώς η συνηθισμένη κλασική ακουστική κιθάρα με έξι χορδές, παρόμοια σε σχήμα και κούρδισμα με αυτό που οι περισσότεροι επισκέπτες θα αποκαλούσαν κλασική ή λαϊκή κιθάρα. Σε ένα τρίο φάντο αποτελεί τη συγχορδιακή ραχοκοκαλιά, είτε με χτυπητές είτε με πενιαρισμένες νότες σε σταθερό ρυθμό, δίνοντας στην τραγουδίστρια και στην κιθάρα (guitarra) τον χώρο να εκφραστούν πάνω σε ένα στέρεο θεμέλιο. Σε μεγαλύτερα σχήματα προστίθεται ενίοτε και μια viola baixo, μια παραλλαγή μπάσου που ενισχύει περαιτέρω το χαμηλό άκρο, αλλά η βασική τριμερής υφή — φωνή, guitarra, viola — είναι αυτή γύρω από την οποία τα περισσότερα σπίτια φάντο (casas de fado) εξακολουθούν να χτίζουν το πρόγραμμά τους, όπως ακριβώς κάνουν εδώ και πάνω από έναν αιώνα.
Πώς οι δύο κιθάρες συνομιλούν μεταξύ τους στη διάρκεια της παράστασης
Παρακολουθήστε έναν καλό παίκτη της κιθάρας σε ένα ζωντανό φάντο και θα παρατηρήσετε ότι σπάνια χτυπάει συνεχόμενα τις χορδές — αντίθετα, περιμένει τα κενά στη φωνητική γραμμή και τα γεμίζει με μια σύντομη, διακοσμημένη φράση, που μερικές φορές αποκαλείται resposta, ή «απόκριση», προτού υποχωρήσει ξανά για να μπει ο τραγουδιστής. Λειτουργεί σχεδόν σαν μια δεύτερη συνομιλητική φωνή, που αντηχεί ή απαντά στο συναισθηματικό σχήμα αυτού που μόλις τραγουδήθηκε. Η βιόλα, εν τω μεταξύ, κρατά τον ρυθμό σταθερό από κάτω, ώστε αυτός ο διάλογος να μη χάνει το έδαφός του. Αυτή η αλληλεπίδραση — το ένα όργανο να κρατά τον χρόνο και το άλλο να σχολιάζει το συναίσθημα — είναι ένας μεγάλος λόγος για τον οποίο τα τρίο του φάντο ακούγονται ολοκληρωμένα με μόλις τρεις ερμηνευτές και κανένα άλλο όργανο.
Ακόμα επιλέγετε βραδιά ή σε ποιο σπίτι fado;
Αφήστε το email σας και περίπου πότε ταξιδεύετε — θα σας στείλουμε μια σύντομη παρουσίαση για το πώς λειτουργεί μια βραδιά fado, ποια οικεία σπίτια είναι πιο αυθεντικά, αν αξίζει να κλείσετε την επιλογή με κρασί porto ή δείπνο, και πώς συγκρίνεται το fado του Πόρτο με αυτό της Λισαβόνας.